De jeugdbendes waarvan sprake

Misdrijven die worden toegeschreven aan "jeugdbendes" halen regelmatig de krantenkoppen. We zullen echter zien dat het begrip jeugdbende niet eenduidig is en vooral dat het onderwerp al heel lang meegaat.

Dit eerste artikel over het begrip jeugdbendes bespreekt een onderwerp dat, gezien zijn complexiteit, in verschillende bijdragen zal worden opgesplitst. In het bijzonder zal worden ingegaan op de vorming van jeugdbendes, het geweld dat in en door jeugdbendes wordt gepleegd en het onderscheid tussen een groep jongeren en een jeugdbende. Tenslotte zal een beroep worden gedaan op onderzoek om een verband te leggen tussen wat bekend is over de stadsbendes in België.

 

Wat maakt een groep jongeren tot een jeugdbende?


Het online woordenboek (webwoordenboek.nl) geeft als definitie van het woord “bende”: een informeel georganiseerde groep mensen, meestal met kwade of misdadige motieven.

Een blik op de wetenschappelijke literatuur maakt al snel duidelijk hoe ingewikkeld het onderwerp is, met name door aan te tonen hoe moeilijk het is een onderscheid te maken tussen min of meer spontane groeperingen, "peer groups", "bendes" of criminele organisaties.

Voor jeugdbendes trekken sommigen de realiteit van het verschijnsel zelf in twijfel, terwijl anderen levendige debatten voeren over hun structurerende niveaus, over de verschillen in hun verschijningsvormen en over hun activiteiten. Er komen verschillende definities naar voren, waarvan de gemene deler ruwweg in een paar elementen kan worden samengevat:

  • Een bepaalde vereniging van individuen;
  • Een proces van socialisatie van de leden;
  • Een regelmatige bezetting van de openbare ruimte, vaak met een grondgebied als basis;
  • Een duidelijke zichtbaarheid;
  • Gezamenlijke activiteiten die hun identiteit vorm geven, soms afwijkend of zelfs crimineel.

Veel sociologen geven geen definitie, maar eerder een aantal criteria waaraan moet zijn voldaan. Toch is het begrip niet nieuw.

 

De jeugdbendes, een oud fenomeen


Hoewel de etymologie onzeker is, wordt het begrip "bende" reeds in de 14e eeuw gebruikt. Aanvankelijk werd de term gebruikt om groepen aan te duiden die onder dezelfde vlag optraden en dezelfde leider gehoorzaamden. De context is voornamelijk militair.

Maar vanaf de 17e eeuw werd het woord gemeengoed en kreeg het een pejoratieve betekenis, waarmee dieven en vagebonden werden bedoeld. In de 19e eeuw werd deze negatieve betekenis gedeeltelijk gebruikt om wat beschouwd werd als "gevaarlijke klassen" te benoemen.

Tijdens de Belle Epoque werden kleine Parijse criminelen die in groepsverband optraden gezien als de daders van een hele hoop incidenten en gaf de pers hen de bijnaam "Apaches".

In de jaren vijftig van de vorige eeuw werd de term "nozem" voor het eerst gebruikt in een artikel in “Vrij Nederland”. Het was het tijdperk van de rockmuziek en succesvolle films met jeugdbendes van in leer geklede jongeren op motorfietsen. Naar aanleiding van in de pers gerapporteerde botsingen was de term jeugdbendes definitief ingeburgerd.

In de jaren zeventig zagen we jeugdbendes opduiken in Brussel. Vanuit etnografisch oogpunt is een reeks elementen kenmerkend zijn voor deze jeugdbendes: bijzondere kleding (jeans en leren jassen); een specifieke sociaal-geografische omgeving, in dit geval bepaalde deelgemeenten en een identificatie met een wijk; het gebruik van een Frans Bargoens (meuf, keuf, enz.) en de neiging tot geweld tussen jeugdbendes en met de ordehandhavers en drugsgebruik.


Mutatis mutandis zien we dezelfde elementen als wanneer over "jeugdbendes" in probleemwijken wordt gesproken. Het grootste verschil is de allochtone afkomst van de meesten, in die mate zelfs dat sommige jeugdbendes "Zoeloes" worden genoemd.

Volledigheidshalve zij er ook op gewezen dat er regelmatig sprake is van andere "bendes": rondtrekkende bendes - waarmee dieven worden bedoeld – en motorbendes.

 

Het begrip bende in het strafrecht


In ons strafwetboek staat het begrip "jeugdbende" wel niet letterlijk, maar het fenomeen valt onder de term criminele organisatie. Een misdrijf plegen als lid van een dergelijke organisatie is een element dat meespeelt om de strafmaat te bepalen. Deze term komt voor in de context van de volgende misdrijven:

  • De vereniging gevormd met het oogmerk om een aanslag te plegen op personen of eigendommen en criminele organisatie;
  • Weerspannigheid;
  • Diefstal door middel van geweld of bedreiging;
  • Vernieling of beschadiging van roerende eigendommen;
  • Misdaden tegen de veiligheid van de staat;
  • Vernieling van een machine voorzien voor de voortbrenging, omzetting of verdeling van drijfkracht.

 

De rol van de media


Om de hierboven vermelde semantische redenen lijkt het ingewikkeld om wat sommigen het "fenomeen jeugdbende" noemen, te kwantificeren en, nog meer, om de evolutie ervan in de tijd te bekijken.

Zonder de realiteit van bepaalde feiten in twijfel te trekken, wordt algemeen aanvaard dat de media een belangrijke rol hebben gespeeld in de constructie van sociale voorstellingen met betrekking tot jeugdbendes, aanvankelijk door ze zo te noemen en, meer recentelijk, door ze te vergelijken met criminele organisaties en alles op één hoop te gooien. Vooral de cinema heeft hierin een rol gespeeld.

Het is een feit dat, zowel vanuit criminologisch als sociologisch oogpunt, het onderwerp een bron van discussie blijft.

 

De serie artikels:

De jeugdbendes waarvan sprake
Begrijpen hoe jeugdbendes ontstaan
De typologie van het geweld gepleegd door jeugdbendes
Groepen jongeren en bendedynamiek
Stadsbendes in België


Claude BOTTAMEDI
Korpschef van een politiezone o. r.

 

Voor wie meer wil weten:

Introduction, Marwan Mohammed, Laurent Mucchielli, in Les bandes de jeunes (2007), pages 11 à 16
https://www.cairn.info/les-bandes-de-jeunes--9782707153456-page-11.htm

Een studie naar het concept groepsdruk, 2010
https://research.vu.nl/ws/portalfiles/portal/2715526/Rapport+groepsdwang.pdf

Jeugdgroepen en Geweld, 2013
https://www.politieacademie.nl/kennisenonderzoek/kennis/mediatheek/pdf/87407.PDF